HiFi Cafe
 
 
2/8/2008.
Kolumne
- lični stav
- editorial
Testovi
- integr. pojačala
- preamp/amp
- zvučnici
- cd/sacd/dvd
- kablovi
- razno
Sistemi
- u poseti kod ...
- vaši sistemi
DIY
- projekti
- kit kompleti
Muzika
- recenzije
- prikazi/komentari
Intervjui
- tehnika
- muzika
Dokumentacija
- knjige
- stručna literatura
- autorski tekstovi
Adresar
- gde kupiti
- linkovi
O nama
- kontakt
- impressum
 

Glavni meni: Dokumentacija
 

Avgust 2008.

Značajna godišnjica u istoriji audio tehnike: 77 godina stereofonije

piše: Mr Blažo Guzina, dipl. ing. *
© Blažo Guzina i HiFi Cafe.NET, 2008.


Pre 77 godina, 1931. godine, engleski inženjer Alan D. Blumlein izumeo je tehniku stereofonskog snimanja zvuka pomoću koincidentnog stereo para mikrofona (čuveni patent br.394325), a ubrzo zatim i tehniku stereofonskog snimanja na gramofonsku ploču.

Oba izuma su u gotovo neizmenjenom obliku ili sa malim usavršavanjima, primenjivana decenijama i praktično obeležila eru stereofonije u drugoj polovini dvadesetog veka.

Njegovim izumima prethodilo je više od pola stoleća razvoja snimanja, prenosa i reprodukcije zvuka u okviru snažnog zamaha koji je audio tehnika doživela zahvaljujući izumima mikrofona, telefona, zvučnika, radija, filma i televizije. Međutim, dotadašnji razvoj odnosio se, sa manjim izuzecima, gotovo isključivo na monofonsku tehniku.

Od pomenutih izuzetaka, pored teorijskih razmatranja mogućnosti stereofonskog snimanja i reprodukcije zvuka, najznačajniji je francuski postupak za prenos zvučne slike sa pozornice pozorišta. Francuski inženjer Clement Ader prikazao je još 1881. godine prototip svog izuma nazvanog Theatrophone. To je bio prvi dvokanalni audio uređaj u kome je primenjen telefonski prenos zvuka sa pozornice Pariske opere do prostorija Palais de l'Industrie, gde se održavala izložba elektrotehnike, tako da su slušaoci slušali program izvođen uživo, pomoću zasebnih slušalica za levo i desno uho. Ovaj stereofonski postupak sa prilično skromnim kvalitetom reprodukovanog zvuka, doživeo je uspešnu komercijalnu primenu u Francuskoj od 1890. do 1932. godine, kao i u Velikoj Britaniji od 1895. do 1925. godine, pod nazivom Electrophone. Slušaoci su plaćali uslugu ubacivanjem novčića u prorez uređaja kojim su se ponosili vlasnici boljih hotela i kafića, pa čak i imućni pretplatnici kojima su uređaji postavljani u kućama.

Vredan je pomena i izum iz 1930. godine, amerčikog inženjera Harvey Fletchera iz Bell-ovih laboratorija, koji je primenio približno 80 mikrofona u okviru tzv. zvučnog zida. Mikrofoni su bili okačeni u određenom nizu ispred orkestra, a zvuk je prenošen do istog broja zvučnika, postavljenih po istom rasporedu u posebnoj sobi za slušanje.

Cilj je bio da se slušaocu dočara prostorni raspored izvođača programa istovetan onom na mestu izvođenja. Položaj i međusobni razmeštaj zvučnih izvora, kao što su muzički instrumenti i ljudski glasovi, koje smo navikli da sa lakoćom uočimo pri neposrednom slušanju, ne mogu se odrediti pomoću monofonskog postupka snimanja i reprodukcije. Monofonska tehnika je jednokanalna: snima se jednim mikrofonom, prenosi jednim kanalom i reprodukuje jednim zučnikom. Pri monofonskoj reprodukciji slušalac čuje sve zvučne izvore sa jednog mesta, kao da umesto prostorno raspoređenih zvučnih izvora postoji jedan zajednički izvor koji predstavlja zbir svih izvora.

Prostorno definisana stereofonska zvučna slika, verna onoj na mestu izvođenja programa, može se postići tek reprodukovanjem pomoću stereofonskih uređaja. Pri tome se, u zavisnosti od načina snimanja, prenosa i reprodukcije stereofonskog programa, može postići veći ili manji stepen vernosti prostorne zvučne slike.
U stereofonskom načinu snimanja zvučni talasi na mestu izvođenja dopiru do membrana dva mikrofona (levi i desni). Odgovarajući električni signali sa izlaznih krajeva mikrofona prenose se pomoću stereofonskog sistema sa dva kanala, do levog i desnog zvučnika za reprodukciju. Slušalac je pritom u sredini između levog i desnog zvučnika, tako da sa njima čini jednakostraničan ili jednakokraki trougao.

Pri stereofonskoj reprodukciji, sa dva zvučnika, utisak je poboljšan u odnosu na mono slušanje, jer slušalac čuje reverberaciju iz šireg područja između zvučnika, iz kojeg čuje i sve zvučne izvore. Strogo uzevši, ni stereofonska reprodukcija ne omogućuje postizanje potpuno vernog utiska reverberacije, i to je njen nedostatak u odnosu na kvadrofonsku i okružujuću reprodukciju zvuka (Surround sound).

Za razliku od svih prethodnih izuma, koje odlikuje ili isuviše složen i neisplativ tehnički postupak ili skroman kvalitet snimanog i reprodukovanog zvuka, Blumleinov izum predstavlja prekretnicu, koja, uz jednostavnost rada, omogućuje postizanje vrhunske vernosti reprodukcije zvuka (High Fidelity, skraćeno Hi-Fi). Ka tom cilju vodi i izum američkog inženjera Fredericka, koji je konstruisao prvu dvopojasnu zvučničku kombinaciju, sa koaksijalno postavljenim visokotonskim zvučnikom u središtu membrane niskotonskog zvučnika, iste te 1931. godine. Njegov izum se i danas primenjuje u okviru tzv. dual-koncentričnih zvučnika vrhunskog kvaliteta. Događaji su se zatim odvijali kao što je prikazano u tabeli 1.

Tabela 1          

Pronalazak/događaj

god.

Edwin Armstrong, američki inženjer

Izum postupka frekvencijske modulacije (FM). Omogućio razvoj radio prenosa na ultrakratkim talasima (UKT).

1933.

AEG, nemačko preduzeće

Magnetofon sa trakom od papira (celuloze), a zatim od polivinilhlorida (PVC). Magnetofon je prikazan na izložbi u Berlinu. Traka se može rezati i lepiti, što u tehniku snimanja uvodi i mogućnost "montaže" zvuka.

1935.

C.N. Hickman, američki inženjer

Magnetofon sa trakom od novog magnetskog materijala, Vicalloya, za snimanje zvuka vrhunskog kvaliteta.

1937.

SAD

Prvi film sa stereofonskim zvukom - Walter Disney: Fantasia. Primenjeno je optičko snimanje sa tri kanala (levi, srednji i desni).

1939.-1940.

Holandija

Stereofonski radio prenos koncerta pomoću dva srednjetalasna predajnika na dve različite talasne dužine (Hilversum 1 i 2). Slušalac je za postizanje stereofonske reprodukcije zvuka morao da uključi dva radio prijemnika.

1946.

Peter Goldmark,
američki naučnik, mađarskog porekla

Dugosvirajuća (Long Play) gramofonska ploča, sa brzinom 33 1/3 obrtaja u minuti i prečnikom 25 ili 30 cm. Umesto od shellaca ploče se proizvode od crnog vinila. Na svaku stranu ploče može se smimiti 25 do 30 minuta muzike. Od 1958. godine ploče se snimaju u stereofonskoj tehnici.

1948.

RCA (Radio Corporation of America)

Mala (single) gramofonska ploča, sa brzinom 45 obrtaja u minuti i prečnikom 17 cm, za snimak dužine 4 minuta po svakoj strani.

1949.

SAD

Trokanalna tehnika okružujuće reprodukcije zvuka na filmu - Todd AO (prvi film Oklahoma, 1955. g.), kasnije usavršena u obliku šestokanalne reprodukcije sa pet kanala iza platna i monofonskom okružujućom reprodukcijom pozadi i bočno (film "Put oko sveta za 80 dana" 1956. g.)  

1955.

 

Standardizovana stereo Long Play ploča.

1958.

SAD

Predstavljena stereofonska tehnika emitovanja zvuka na televiziji.

1958.

 

Masovan prodor stereofonske tehnike emitovanja radio programa na ultrakratkim (UKT) talasima (FM stereo).

1962.

Philips, holandsko preduzeće

Kompaktna audio kaseta.

1963.

Ray Dolby, američki inženjer

Dolby B uređaj za potiskivanje šuma.

1966.-1967.

 

Prvi interkontinentalni satelitski televizijski prenos, 25. juna, kada su u studiju BBC u Londonu The Beatles izveli pesmu All You Need is Love.

1967.

 

Digitalna audio tehnika.

Posle 1970.

 

Kvadrofonska tehnika snimanja i reprodukcije zvuka, sa dva zvučnika ispred i dva iza slušaoca.

1971.

Ray Dolby

Dolby stereo, najpre sa tri kanala spreda i monofonskim bočnim/pozadinskim kanalom, a zatim šestokanalno, sa pet kanala iza platna i monofonskom reprodukcijom pozadi i bočno (prvi film: Star Wars, 1977.g.)

1976.

Decca i Denon, britanska preduzeća

Prototip digitalnog magnetofona

1977.

Ray Dolby

Okružujuća reprodukcija zvuka Dolby Surround Sound, na filmu od 70 mm, sa tri kanala spreda i stereofonskim bočnim/pozadinskim kanalom. Prvi film: Apocalypse Now.

1979.

Philips

Predstavljen izum digitalne gramofonske ploče Compact Disc i digitalnog gramofona Compact Disc Player.

1979.

Nemačka

Stereofonski zvuk na televiziji. Postupak Dual FM.

1981.

Ray Dolby

Dolby C uređaj za potiskivanje šuma.

1981.

Philips i Sony

Počela proizvodnja digitalne gramofonske ploče Compact Disc i digitalnog gramofona Compact Disc Player.

1982.-1983.

Evropska zajednica

Uvedeno emitovanje RDS (Radio Data System) u okviru UKT radio programa.

1984.

Evropska zajednica

Sredinom 1980tih uveden je usavršeni postupak emitovanja televizije MAC (Multiplex Analog Component) i započet razvoj D2-MAC, sa digitalnim zvukom i prenosom podataka (data burst).

 

SAD

Televizija NBC započela emitovanje programa sa okružujućom reprodukcijom zvuka, u analognoj tehnici, postupkom Dolby Surround Sound. Zatim, 1987. godine nastaje Dolby Pro Logic tehnika.

1986.

Velika Britanija

Analogno-digitalni postupak za stereofonski zvuk na televiziji, NICAM 728.

1989.

Evropska zajednica

D2-MAC - televizija sa širokim ekranom (16:9), 625 linija, sa digitalnim stereo zvukom kvaliteta kao kod digitalne ploče (CD) i izborom jezika.

1991.

Evropska zajednica

Od 1988. do 1992., u okviru plana Eureka 147, razvijen postupak digitalnog emitovanja radio programa DAB (Digital Audio Broadcasting).

1992.

Ray Dolby

Digitalna okružujuća reprodukcija zvuka Dolby Digital, sa sažimanjem (kompresijom) signala postupkom AC3. Prvi film: Batman returns. Okružujuća reprodukcija zvuka 5.1.

1992.

SAD

Okružujuća reprodukcija zvuka DTS (Digital Theater Systems) 5.1. Prvi film Jurassic Park.

1993.

Sony

Okružujuća reprodukcija zvuka SDDS 7.1. Prvi filmovi: In The Line of Fire i Last Action Hero.

1993.

Velika Britanija

U Londonu počelo zemaljsko emitovanje digitalnog radio programa DAB.

1993.-1994.

Evropska zajednica

Predstavljena HD-MAC - televizija visoke jasnoće, sa 1250 linija, širokim ekranom (16:9), digitalnim stereo zvukom kvaliteta kao kod digitalne ploče (CD) i izborom jezika.

1994.

Evropska zajednica

Razvijena tehnika digitalne televizije DVB (Digital Video Broadcasting).

1995.

 

Multimedijalna digitalna tehnika (multimedia) u računarskom okruženju.

1995.

Philips i Sony

Počela proizvodnja digitalne video ploče DVD (Digital Versatile Disc).

1995.

Nemačka

Započeto satelitsko emitovanje digitalnog radio i televizijskog programa DAB iz satelita SES-ASTRA 1F.

1996.

Evropska zajednica

Započet razvoj zemaljskog digitalnog radio programa DRM (Digital Radio Mondiale). Emitovanje počelo od 2003. g.

1998.

Velika Britanija

Započeto zemaljsko emitovanje digitalnog televizijskog programa DVB-T.

1998.

Austrija

Prvi prenos muzike (novogodišnji koncert iz Beča) sa okružujućom reprodukcijom zvuka 5.1, putem satelitskog digitalnog TV programa DVB-S.

2003.

Poslednjih godina se u svetu audio tehnike, radija, televizije, filma, videa i multimedijalne računarske tehnike sve više primenjuje okružujuća reprodukcija zvuka (Surround sound) postupkom 5.1.

Sistem 5.1 primenjuje šestokanalnu okružujuću reprodukciju zvuka, sa pet osnovnih kanala, dok .1 označava dodatni kanal za najniže frekvencije (bas). Pet osnovnih kanala su: levi, središnji, desni, pozadi/bočno levi i pozadi/bočno desni, a dodatni kanal je za bas zvučnik. Primenjuje se i u posebnom obliku sa pet kanala: levi, središnji, desni, pozadi/bočno levi i pozadi/bočno desni. Slušalac, koji sedi u sredini kruga po kojem su raspoređeni zvučnici, čuje prostorno raspoređene zvučne izvore u prostoru oko sebe.

Okružujuća reprodukcija zvuka predstavlja najsavršeniji do sada poznati postupak, sa stanovišta visoke vernosti reprodukcije prostorno raspoređene zvučne slike. Televizije koje su zakasnile za ostatkom sveta i još nisu uvele stereofonsko emitovanje zvuka (primenjivano u Evropi od 1981. godine), na primer Kineska televizija, odlučile su da uopšte ne uvode stereofoniju, već da taj tehnološki korak preskoče i zastarelu mono tehniku direktno zamene najsavremenijom okružujućom tehnikom snimanja i emitovanja zvuka postupkom 5.1.

U subjektivnom pogledu, sa stanovišta slušaoca/gledaoca programa, prelazak sa mono na stereo zvuk istovetan je prelazu sa crno-bele na sliku u boji. Prelaz sa stereo na okružujući zvuk doveo je do tehnološke prednosti zvuka u odnosu na sliku, jer je uveo treću dimenziju u prostoru (dubinu). Za uvođenje treće dimenzije na televiziji i videu, tzv. stereoskopske televizije, koja gledaocu dočarava trodimenzionalni prostor, moraćemo da sačekamo dok čovečanstvo ne bude ekonomski spremno za ovaj novi tehnološki iskorak. Inače, stručnjaci holandskog proizvođača elektronike, Philips,  razvili su tehnologiju stereoskopske televizije i prikazuju je posetiocima njihovog istraživačko-razvojnog centra.

Najveću zahvalnost za sve što se u razvoju audio tehnike dogodilo za poslednjih 77 godina dugujemo veličanstvenom izumu Alana D. Blumleina iz 1931. godine, koji predstavlja tehnološku prekretnicu od koje je sve počelo.

 

* Mr Blažo Guzina je samostalni inženjer u tehnici RTS, osnivač i profesor Katedre za snimanje i obradu zvuka Akademije umetnosti Univerziteta Braća Karić u Beogradu, ekspert ITU (International Telecommunication Union) pri Ujedinjenim nacijama u Ženevi i bivši, prvi ikad imenovani, tehnički koordinator Evroradija, pri EBU (European Broadcasting Union) u Briselu.  

www.geocities.com/blazo_guzina
e-mail: blazo_guzina@yahoo.com




vrh strane


Pošaljite vaš komentar:
komentar@hificafe.net


 
 


Copyright © HiFi Cafe, 2005-08.
Sva prava zadržana.